The Cause of Crisis is not Austerity but Lack of Firmness


The theme du jour is that Europe has had enough of austerity, that the cause of Greek woes is austerity and that the entire aspect of economic growth has been overlooked.  During the G8 in Washington at the weekend, Angela Merkel was under fire from the so called growth camp what with Germany being the prime example of a country whose economy is underpinned by savings.   Poor Angela, it is not enough that her electorate have had enough of financing the indebted countries of southern Europe, world leaders are increasing pressure on her to loosen fiscal measures and to soften her tone.  She has even agreed to eurobonds (which in effect would have to be underwritten by Germany).  Added to this is the electoral victory of Francois Hollande on the back of his "growth, not austerity" platform.  But is it really an alternative? 


It would be hard to find a leader who would be against growth.  How is it possible not to support something that everyone wants?  The problem is that you cannot just have growth by decree.  The politicians who most frequently advocate growth are really advocating the injection of public funds into the economy.  In particular President Obama seems to still believe that the slowly growing American economy may be momentarily kick started by public spending – in order to win the elections, but what then?  Today – a few years into the crisis – it is possible to see how a growth strategy based on public funds and government debt is both useless and hazardous.  Moreover,  such a strategy is unaffordable.   This begs the question: what should a growth oriented policy really look like at a time when most european countries are struggling with a heavy debt burden?


The strategy based on stimulating economic demand by increasing government spending has been around for the last thirty years.  However, if things were that simple, most countries would just throw public money at various enterprises and all the countries in the world would be flowing with milk and honey.  But public money has to come from somewhere, either from taxes or from debt, i.e. future taxes.  If this expenditure supports growth at the point of spending but does not create better conditions for future development, this money is wasted money.  And it is difficult to find investment projects in rich countries which ensure growth potential is generated at a time when the investment comes from public funds.


On the other hand, in countries which have lived high on the hog for years while being soothed by politicians uttering impossible promises, the public is little inclined to accept a decline in living standards.  And even if they do, as they did in Italy during the first few months of Premier Monti’s term in office,  they want to see the results of the reforms almost immediately.  Global experience in this area unequivocally demonstrates that the far reaching and swift application of reforms is better than a slow and drawn out system correction.  The Italian experience is interesting as during the first months of Monti’s term, the premier was able to achieve an increase in the retirement age without mass protests.  It is much harder now for the Italian government to implement further reforms as the honeymoon period is over and the public have decreed that they’ve had enough of reforms against the backdrop of decreasing market pressure.  In the face of Greek chaos, markets can again speed up crucial reforms both in Italy and in other countries of southern Europe.  Spain is an example of what happens when reforms are delayed, where the irresponsible application of crucial system changes, in particular the sidelining of the in depth restructuring of the banks has led to a situation where today Spain has joined Portugal in being a candidate for possible debt restructuring.


The cause of the problems of southern Europe, in particular those of Greece, is not the overly harsh reforms but their opposite – a sloppy and inefficient application of said reforms.  In Greece in particular shock therapy was and still is the answer.  If they do not apply this, then the markets will do it for them. 

Without EU financing, they will have to introduce a new currency side by side with the euro and this will be devalued right out of the gate which will lead to the country’s drastic impoverishment.  Such an alternative is much worse than focussed austerity measures.


Will Greece leave the Eurozone?


Today Greece leaving the eurozone is on everyone’s lips.  Only a few weeks’ ago this was taboo for the ECB but now almost all members of the board have intimated that the possibility exists.   This is obviously a wake up call directed at Greek politicians, especially those in the radical left party Syriza which according to the latest polls has the best chance of winning the parliamentary elections and there will have to be elections in June should all attempts to form a new government fail.  Syriza went to the polls on "no to austerity" plank coupled with the introduction of a moratorium for debt repayment.  More importantly, the Syriza leader, Alexis Tsipras, does not want Greece to leave the common currency.  Neither does the majority of the Greek people.   The rhetoric issuing from the rich members of the eurozone and from EU institutions aims to raise awareness of Greeks and in particular their political parties that holding back on reforms will be construed as Greece wishing to abandon the common currency.


Of course it’s not that simple.  First and foremost, the Greeks themselves don’t want to leave the euro – not even the people on the far left and not even the populists.  The process cannot be based on pushing a country out of the eurozone – the country concerned has to agree.  It is difficult to image that Greece would leave on in these circumstances.  I would yet again point out that converting the euro to the drachma and the ensuing precipitous devaluation would lead to the following:   the flight of all savings – both private and corporate, devaluation in direct proportion to the increase of external debt, including government debt;  much higher prices for all imported goods and services;  temporarily frozen financial markets;   company bankrupcies and a sharp rise in the already high unemployment rate with a halt to all investment.   The country would have to stay tethered to the EU drip feed because no one will be willing to bankroll the state during the turbulent period of devaluation.   The drip feed would mean that Greece would continue to depend on the rich countries of the EU and I am sure that no opposition party leader is ignorant of that fact.   In the short term, the aim of a party such as Syriza is to seize power and mitigate the reforms as much as they can.  For this they can depend on the support of the people who have rejected the reforms.   But once they are in power, they will have no choice because in one way or another they will have to continue where the previous team left off.  Perhaps the slogans will slightly differ but that is all…


This would be the most likely scenario but one should not rule out the more extreme possibility which involves all rational arguments falling on the deaf ears of the Greek leaders, a breakdown in communication, hellenic tempers fraying and ending up with an exit and a slammed door as with Argentina and there you have a disorderly exit.  This is the scenario what the world fears most as the consequences of the ensuing chain reaction are impossible to predict.   People have banked on the so called firewall (or the stability fund) which would be used if panic breaks out and the financing for the countries of the south seizes up. 


But with today’s uncertainty what may happen is that panic spreads not only to Spain but also across to Italy and, God forbid, to France.  No firewall would be able to contain such a conflagration   And then it would no longer be about Greece but about the fact that something is wrong in all those states.  In Spain the banking sector lacks adequate financing, leading to mounting losses.  In Italy there are greater and greater problems with the introduction of adequate reforms coupled with a recession.  In France the deficit is bigger than what had been planned and there is uncertainty regarding just how serious President Francois Hollande was about the economic changes he had announced during his electoral campaign.  If Greece were to leave the eurozone at a time of peace and prosperity on the financial markets it would be so much easier.  Remember how the Bush team was swept rom the political scene in the panic and confusion following the collapse of the Lehman Brothers.  The failure of one of the banks was on the cards sooner or later but the fact that this happened after the decision of the 15th August was a complete surprise for the decision makers.   Everyone is now fearing a similar scenario.  This is why I continue to believe that the option of Greece leaving the euro zone is unlikely but may not be ruled out.  In the next few weeks, until the political situation in Greece gets clarified, we will have to cope with a very nervous market and volatile and weak gold.


Niekontrolowane wyjście z euro


Zrobiło się bardzo poważnie. Kolejny tydzień przyniósł odpływ oszczędności z greckiego systemu bankowego, Szwajcaria zapowiedziała wprowadzenie kontroli przepływów finansowych w przypadku opuszczenia euro przez Grecję. W Wielkiej Brytanii rośnie liczba greckich obywateli zamieszkujących wyspy od ponad 5 wnoszących o przyznanie im brytyjskiego obywatelstwa. Szefowa MFW Christine Lagarde chcąc pokazać swe zniecierpliwienie postawą greckich polityków powiedziała, że bardziej przejmuje się losem dzieci w Afryce  niż sytuacja  borykającej się kryzysem Grecji i zaapelowała do jej mieszkańców aby zaczęli w końcu płacić podatki. Odbył się też kolejny szczyt UE, po którym inaczej niż dotychczas nie wydano zbyt wielu uspokajających komunikatów. Uznano bowiem, że przekaz wobec greckiego społeczeństwa powinien zostać podtrzymany, mianowicie że bez reform nie będzie finansowania.  W tym czasie euro zanotowało kolejny dołek wobec dolara, tym razem na poziomie 1.25. W ostatnich latach najniższym poziomem było 1.20 za euro i ewidentnie do tych poziomów zmierzamy. Rykoszetem dostają znów waluty krajów zaliczanych wciąż do wschodzących, stąd osłabienie złotego zarówno wobec euro jak i dolara. Rynek jak widać bierze pod uwagę czarny scenariusz, w którym Grecja chcąc nie chcąc opuszcza strefę euro.


Wariant kontrolowanego wyjścia tego kraju z obszaru wspólnej waluty nie można uznać za wysoce prawdopodobny, gdyż wymagałby on zgody greckiego rządu. Nawet najbardziej populistyczny rząd będzie starał się uniknąć takiego rozwiązania. Wariant niekontrolowany jest bardziej realny, a polegałby na odcięciu Grecji od finansowania zewnętrznego i wymuszeniu wprowadzenia nowego środka płatności. Tak jak pisałem w sierpniu zeszłego roku w DGP „Wariant niekontrolowanego wyjścia, choć wydaje się nieprawdopodobny jest jednak możliwy. Wyobraźmy sobie sytuację, iż jeden z zagrożonych obecnie krajów strefy euro, zawiesza realizację planu reform uzgodnionego z Komisją Europejską i MFW. Automatycznie powinno wtedy nastąpić odcięcie go od płynności, co oznacza brak możliwości realizowania bieżących zobowiązań finansowych. … Niekontrolowane wyjście ze strefy euro jest paradoksalnie łatwiejsze i bardziej prawdopodobne niż wariant określany mianem kontrolowanego. Wariant niekontrolowany polegałby na emisji nowego pieniądza, ustaleniu jego poziomu wymiany, jak również przygotowaniu całego zaplecza instytucjonalnego”


Taki właśnie scenariusz nam teraz grozi. Podmiotem lirycznym jest Grecja, a partią która może zawiesić program reform jest Syriza. Do tego wszystkiego napięcie podnosi ucieczka oszczędności z systemu bankowego, co w niedługim czasie może doprowadzić do runu na banki. Aby temu zapobiec, europejskie władze monetarne muszą być w każdej chwili gotowe zareagować na tego typu ryzyko. Jest to bez wątpienia najbardziej realne i palące niebezpieczeństwo systemowe. Unia jak i poszczególne kraje przygotowują plany awaryjne na wypadek niekontrolowanego opuszczenia obszaru wspólnej waluty przez Grecję. Według sondażu opublikowanego niedawno w Financial Times, najmniej przygotowani są do takiego scenariusza … przedsiębiorcy z Europy Środkowo Wschodniej. Zapewne dlatego, że sądzą iż ich bezpośrednie powiązania z Grecją jest znikome, a w większości przypadków mają własne waluty i mniej przejmują się problemami wspólnej waluty niż ci którzy się nią na co dzień posługują. Nic bardziej błędnego, niekontrolowane wyjście spowoduje panikę rynkową, prawdopodobnie większą niż po upadku Lehman Brothers. Podobnie jak wtedy zniknęłoby z dnia na dzień wzajemne zaufanie ze względu na ryzyko ekspozycji na grecką część euro, i to nie tą publiczną, która od pewnego czasu jest już zidentyfikowana, ale przede wszystkim na prywatną. Czyli zobowiązania przedsiębiorstw, ludności, banków. Wszystkie te zobowiązania musiałyby być przekonwertowane na nową walutą, co wiązałoby w większości przypadku z zupełną niewypłacalnością dłużników. A biorąc pod uwagę fakt, że nie jest do końca znana skala i sieć tych powiązań, znów jedyną bezpieczną przystanią stałby się EBC. Jednak w przypadku nie tylko greckich ale i niestety portugalskich i hiszpańskich przedsiębiorstw nastąpiłby zupełny paraliż finansowy, gdyż każdy będzie obawiał się powtórki greckiego scenariusza. Pośrednio dotyczyć to może również polskich przedsiębiorców, nie tyle poprzez ryzyko dewaluacji ale przede wszystkim jako wynik zamrożenia europejskiego systemu finansowego. Każdy na taki wariant musi mieć przygotowany plan B. A rolą przywódców zarówno europejskich jak i greckich jest niedopuszczenie do realizacji takiego scenariusza.


Breaking point


Let’s start with the facts.  From mid 2009 deposits in Greece shrank by 72 billion euro – in other words by a third!  During the last few days Greeks were withdrawing over half a billion euro from cash machines each day.  The higher the risk that the country will quit the eurozone, the faster Greek ATMs will have to work.


In the case of the country returning to the drachma, there are fears that access to cash will be blocked and that this will quickly be followed by the devaluation of the new currency.  But this is only one aspect of the panic ridden scenario.  A less obvious but equally serious aspect is the extreme uncertainty and heightened risk in undertaking any sort of investment activity.  This deepens the recession and aggravates economic despair.  Who will risk investing in a country which may collapse like a house of cards at any moment?   And this is merely a foretaste of that which is to come.  Greeks are perfectly aware of the risks involved in an exit from the common currency zone which is precisely why over 80% of the country is against such a move.  Even Alexis Tsipras, the leader of the far left party, Syriza, is not in favour of leaving the eurozone.   But there is still no answer to the question of what has to be done to avoid the worst case scenario.


Over the last few weeks, the majority of EU leaders have not bothered mincing words and have been openly talking about the spectre of Greece leaving the euro if the Greeks choose to abandon reforms.  The point of this scaremongering is to turn the 17th June elections into a referendum on the euro and to make people aware that a vote for Syriza or for any other populist party which is demanding the tearing up of agreements reached with Europe is tantamount to a vote against the single currency.  The latest opinion polls show that this strategy has enjoyed a measure of success as those in favour of respecting the EU agreements are at last making their voices heard.  The elections are less than a month off – a lot can happen between now and then. 


For Greece it will not pay to leave the euro in the medium term.  It will certainly not be in the interests of the politicians who would be responsible for the whole operation.  Apart from the savings drain, this would also see mass company bankruptcies.  After conversion and devaluation to the drachma current euro commitments would lead to a massive increase in debt, even in the local currency.  In many cases, it would not be possible to repay the debt.  Then there would only be a tide of growing unemployment, emigration and riots, the likes of which contemporary Europe has never seen.  The very process of leaving the common currency zone is not straightforward.  To start with, the exit would have to happen on the basis of a formal proposal made by the Greek authorities.  Secondly, this would have to be done fast and efficiently.  At the moment the decision is taken, all access to bank accounts and other financial instruments would have to be frozen.  This would include the closure of ATMs for a while.  In other words, the country would be completely paralyzed..  The only similar example is that of Argentina although in that case there are more differences than similarities.  Especially because Greece does not have its own currency and the greatest risks are not confined to Greece.  There is the possibility of contagion.  If this were not the case, the country would have long been left to its fate.  At the same time, the extent to which the Greek economy is linked to the rest of the continent simply doesn’t brook any comparison with what happened in Argentina. 


Declarations by EU leaders have been firm and unequivocal.  If Greece fails to implement the agreed reform package, they may bid the euro goodbye.  The reform package is not up for negotiation.  On the other hand, Greek political parties, even those which talk about the need for continuation, are saying that the agreed reform package must be softened because the Greek people will not accept further sacrifices.  These are extreme positions but that is what happens during negotiations.  The  situation is stretched to breaking point.  Greece wants to stay in the euro and will need more financial aid from the EU but they want this at the least possible cost to themselves.  The EU is aware of this but they don’t want to send out signals which could ease the tension.  We all know from experience that overly aggressive tugging on a rope will eventually cause it to break.  This can  happen and this is what the world fears most.  But some Greek politicians are playing a very dangerous game. 


I still hope that the worst will not come to pass.  Exit from the eurozone against the backdrop of extremely volatile financial markets and debt fuelled recession in the countries of southern Europe  would be dangerous not only for Greece but for the whole of Europe.  There is still no reasonable Plan B and the ECB may this time be unable to rise to the challenge and even greater panic than that witnessed after the Lehman collapse, would ensue.  Which is why politicians will do all they can to avoid such a dark picture.  Unless they finally snap.


Brak konsekwencji a nie oszczędności są przyczyną kłopotów


Codziennie słychać, że Europa ma dość oszczędzania, że przyczyną dzisiejszych problemów Grecji są cięcia, że zupełne pominięto  aspekt wzrostu gospodarczego.  W trakcie  weekendowego spotkania G8 w Waszyngtonie Angela Merkel była pod obstrzałem zwolenników tzw. promocji wzrostu, Niemcy są bowiem symbolem dobijających gospodarkę oszczędności. Biedna Angela, nie dość, ze jej wyborcy mają dość finansowania zadłużonych krajów Południa, to jeszcze ze strony przywódców świata narasta presja aby spuściła z tonu i poluzowała reguły fiskalne. I jeszcze zgodziła się na euro obligacje (które efektywnie przecież też musieliby gwarantować Niemcy).  Do tego jeszcze dochodzi wygrana Fracoise Hollanda pod hasłem wspierania wzrostu jako alternatywie dla oszczędności. Ale czy to naprawdę jest alternatywa?


Trudno jest znaleźć przywódcę który byłby przeciwny wspieraniu wzrostu. Jak można nie wspierać czegoś na czym wszystkim zależy? Problem tylko polega na tym, że wzrostu gospodarczego nie da się zadekretować. Politycy najczęściej używając tego typu haseł mają na myśli pompowanie pieniędzy publicznych w gospodarkę.  Prezydent Obama chyba wciąż w to wierzy, szczególnie, że wolno rosnącą amerykańską gospodarkę na krótko  można pobudzić wydatkami publicznymi. Po to aby wygrać wybory. Pamiętajmy jednak, ze po wyborach czas płynie dalej i dzisiaj  - po kilku latach kryzysu – widać jak nieskuteczne i zarazem groźne może być tworzenie strategii wzrostu w oparciu o wydatki publiczne i zadłużanie państwa. A dodatkowo, obecnie, mało też kogo na taką politykę stać.  Stąd pytanie, jak tak naprawdę miałaby wyglądać polityka wspierania wzrostu w dobie nadmiernego zadłużenia większości europejskich państw?


Strategia polegająca na wywołaniu dodatkowego popytu w gospodarce poprzez wzrost wydatków rządowych znana jest od lat 30-ych. Gdyby jednak było to takie proste, większość krajów ładowałoby pieniądze państwowe w różnego rodzaju przedsięwzięcia a świat byłby szczęśliwą krainą mlekiem i miodem płynącą. Ale, wydatki publiczne z czegoś trzeba finansować: albo z podatków, albo z długu – czyli przyszłych podatków. Jeśli więc wydatki te wspierają wzrost w fazie ich wydatkowania, a nie tworzą lepszych warunków do rozwoju później, pieniądze takie są wyrzucone w błoto. A ciężko jest znaleźć w obszarze zamożnych krajów projekty inwestycyjne zapewniające generowanie potencjału wzrostowego w okresie kiedy inwestycje realizowane z pieniędzy publicznych.


Z drugiej strony społeczeństwa przywykłe przez lata do dobrobytu i mamione przez polityków obietnicami bez pokrycia nie są skłonne zaakceptować pogorszenia warunków życia. A nawet jeśli, tak jak we Włoszech w pierwszych miesiącach urzędowania premiera Monti’ego, to chwilę później oczekują szybkich rezultatów podejmowanych reform. Doświadczenia międzynarodowe w tym obszarze pokazują jednoznacznie, że głęboka i szybka dawka reform jest znacznie lepsza niż rozciągane w czasie poprawianie systemu. Ciekawe są doświadczenia włoskie, gdzie w ciągu pierwszego miesiąca urzędowania nowemu premierowi udało się podwyższyć wiek emerytalny, bez większych protestów społecznych. Dzisiaj jest im znacznie trudniej przeprowadzać dalsze reformy, minął bowiem okres miodowy nowego rządu, społeczeństwo uznało, że już wystarczy, a presja rynkowa zmalała. Teraz w obliczu greckiego chaosu znów rynki mogą wymóc przyspieszenie niezbędnych reform zarówno we Włoszech jak i w innych krajach Południa. Negatywnym przykładem odkładania reform jest Hiszpania, gdzie niekonsekwentne wprowadzanie niezbędnych zmian systemowych, a w szczególności odkładanie głębokiej restrukturyzacji portfela bankowego doprowadziło do tego, że dzisiaj Hiszpania jest w kolejce tuż za Portugalią do ewentualnej restrukturyzacji długu.


Przyczyną problemów Południa Europy, a w szczególności Grecji, nie jest zbyt duża dawka reform, a wręcz odwrotnie, brak konsekwencji i skuteczności ich wprowadzania. W Grecji w szczególności potrzebna była i jest nadal terapia wstrząsowa. Jeśli nie zrobią tego sami, zrobi to za nich rynek. Odcięcie od finansowania z UE oznacza, że będą musieli wprowadzić równolegle z euro nowy środek płatniczy, który od  samego początku będzie tracił na wartości w stosunku do wspólnej waluty, tym samym doprowadzając do drastycznego zubożenia tamtego społeczeństwa. Ta druga alternatywa jest bez wątpienia znacznie gorsza niż konsekwentny plan reform.


Turyści unikają Grecji. Boją się skutków tamtejszego kryzysu


Europejczycy boją się rezerwować sobie w Grecji urlopy, bo nie wiedzą co się będzie działo w tym kraju po zaplanowanych na 17 czerwca wyborach. W ostatnich tygodniach rezerwacje spadły o połowę.


- Od wyborów, które odbyły się 6 maja zanotowaliśmy 50-proc. spadek rezerwacji – powiedział Jeorjos Drakopoulos, dyrektor generalny organizacji skupiającej firmy turystyczne (SETE). – Hotele mają atrakcyjne oferty, ale to nie o to chodzi. Dla wielu turystów odwiedzających Grecję bardziej niż pieniądze liczy się bezpieczeństwo – dodaje.

Grecja jest pogrążona w kryzysie gospodarczym i politycznym. W tym roku piąty rok z rzędu gospodarka kraju będzie w recesji. W wyborach z 6 maja żadna z partii nie zdobyła takiej większości głosów, by móc utworzyć rząd. Potrzebne są nowe wybory, które zdecydują o tym czy Grecja nadal będzie przeprowadzała reformy, czy się od nich odwróci i być może będzie musiała nawet opuścić strefę euro. 

Grecją często wstrząsają strajki i protesty, które paraliżują np. pracę komunikacji publicznej czy lotnisk. To turystom się nie podoba. Tymczasem turystyka, zdaniem SETE, odpowiada za 15,7 proc. greckiego PKB, a sektor turystyczny daje – bezpośrednio lub pośrednio – pracę 768 tys. osób. 

Przedstawiciele greckiej branży turystycznej przekonują, że obrazki z telewizji nie są reprezentatywne dla całej Grecji. – Obce media pokazują problemy w Atenach, ale nie pokazują reszty Grecji, gdzie warunki są zupełnie inne – mówi Panagiotis Moriatis, prezydent president stowarzyszenia hotelarzy w Nafplion. Jego zdaniem w tym roku przychody jego biznesu mogą spaść o 15 proc. 

Zdaniem Drakopoulosa widać spadek przyjazdów turystów z Niemiec, bo to właśnie Niemców Grecy najbardziej obwiniają o konieczność wprowadzania w życie drakońskich oszczędności.

- W zeszłym roku mieliśmy wzrost o 10 proc. w przyjazdach niemieckich turystów. W tym roku mamy spadek o 25-30 proc. Niemieccy turyści obawiają się, że w Grecji coś im się może stać – uważa Drakopoulos.

Ale takich informacji nie potwierdza Sybille Zeuch z Niemieckiego Stowarzyszenia Turystycznego (DRV). Jej zdaniem w ostatnich tygodniach niemieckie rezerwacje na wakacje w Grecji rosną i jeśli dobrze pójdzie to w całym roku nie będą bardzo odbiegać od tych z 2011 roku. Wtedy do Grecji przyjechało 2,5 mln Niemców.,106501,11761884,Turysci_unikaja_Grecji__Boja_sie_skutkow_tamtejszego.html

Kiedy pęknie lina


Zacznijmy od faktów. Od połowy 2009 r. depozyty w Grecji skurczyły się o 72 mld euro, czyli o jedną trzecią! W ciągu ostatnich dni Grecy wyciągali z bankomatów ponad pół miliarda euro dziennie. A im większe będzie ryzyko opuszczenia strefy euro, tym szybciej będą pracować greckie bankomaty.


Zamiana wspólnej waluty na drachmę wiąże się bowiem z obawą zablokowania przez pewien czas dostępu do gotówki, a chwilę później z dewaluacją nowej waluty. Ale to tylko jeden z aspektów paniki. Innym, mniej widocznym, ale równie poważnym w skutkach, jest skrajna niepewność i wzrost ryzyka jakiejkolwiek działalności inwestycyjnej. A to pogłębia recesję i beznadzieję w gospodarce. Kto będzie teraz inwestował w Grecji, kiedy w każdej chwili wszystko może runąć jak domek z kart? A i tak to dopiero preludium przed tym, co nas może czekać. Greckie społeczeństwo ma najwyraźniej świadomość ryzyka związanego z opuszczeniem obszaru wspólnej waluty, dlatego też ponad 80 proc. Greków jest za tym, aby z euro nie wychodzić. Nawet lider skrajnie lewicowej Syrizy Alexis Tsipras nie jest zwolennikiem takiego rozwiązania. Pytanie więc, co musiałoby nastąpić, aby taki czarny scenariusz się ziścił. 


W ostatnich tygodniach większość przedstawicieli Unii Europejskiej nie przebiera w słowach i straszy wyjściem Grecji z euro, jeśli tylko Grecy wybiorą drogę bez reform. Cała ta ostra retoryka ma doprowadzić do tego, aby rozpisane na 17 czerwca kolejne wybory parlamentarne przerodziły się w plebiscyt „za" lub „przeciw” euro. Chodzi o to, aby głosowanie na Syrizę i inne populistyczne partie nawołujące do zerwania porozumień z Europą zostało utożsamione z głosowaniem przeciw euro. Najnowsze sondaże pokazują, że strategia ta odnosi już pewne sukcesy, bowiem zwolennicy podtrzymania porozumień unijnych po raz pierwszy mocno odbili w sondażach. Do wyborów pozostał cały miesiąc, wiele się więc jeszcze może zdarzyć. 


Grecji wyjście ze strefy euro w średnim terminie się nie opłaca. A na pewno nie opłaca się politykom, którzy byliby odpowiedzialni za przeprowadzenie tej operacji. Oprócz drenażu oszczędności doprowadziłoby to do masowego bankructwa przedsiębiorstw. Ich zobowiązania w euro po przekonwertowaniu na drachmę i po jej dewaluacji doprowadziłoby do bardzo silnego wzrostu zadłużenia w nowej lokalnej walucie. W wielu przypadkach nie do spłacenia. A potem już tylko fala rosnącego bezrobocia, emigracja i zamieszki uliczne, jakich współczesna Europa jeszcze nie widziała. Sam proces opuszczania obszaru wspólnej waluty też nie jest prosty. Po pierwsze, wymagać to będzie wniosku ze strony greckich władz. Po drugie, musi się to odbyć szybko i skutecznie. W momencie podejmowania decyzji musiałby zostać zamrożony dostęp do kont bankowych i innych instrumentów finansowych, włącznie z blokadą na pewien czas bankomatów. Toż to zupełny paraliż kraju. Jedynym podobnym przykładem może być Argentyna, choć tak naprawdę więcej jest jednak różnic niż podobieństw. Przede wszystkim dlatego, że Grecja nie ma własnej waluty, a główne ryzyko nie dotyczy przecież samej Grecji, ale efektu zarażenia. Inaczej nikt by się tym krajem już dawno nie przejmował. Jednocześnie skala powiązań greckiej gospodarki z resztą kontynentu jest nieporównywalna z tą, jaka miała miejsce w przypadku Argentyny.


Seria deklaracji ze strony przedstawicieli UE była bardzo mocna i jednoznaczna: jeśli Grecja nie będzie realizować uzgodnionego planu reform, może się pożegnać ze wspólną walutą. Uzgodniony pakiet reform jest nienegocjowalny. Z drugiej strony greckie partie polityczne, nawet te, które mówią o potrzebie kontynuacji, wskazują, że uzgodniony pakiet reform musi zostać złagodzony, bo greckie społeczeństwo nie akceptuje już dalszych wyrzeczeń. Stanowiska są skrajne, ale jak to zwykle w negocjacjach, trwa teraz przeciąganie liny. Grecy chcą pozostać w strefie euro, będą nadal potrzebować wsparcia finansowego z UE, ale chcą, aby mogło się to odbyć mniejszym kosztem. I UE ma tego świadomość, nie chce jednak wysyłać sygnałów zmniejszających napięcie na rozciąganej linie. Jak wiemy z doświadczenia, przeciąganie liny, zbyt agresywne i jeszcze szarpane, może spowodować, że ta lina w końcu pęknie. Czasem tak się zdarza i tego właśnie świat się boi najbardziej. A niektórzy greccy politycy idą naprawdę po bandzie. 


Wciąż mam nadzieję, że najgorsze się nie wydarzy. Opuszczanie strefy euro teraz, przy tak rozedrganych nastrojach na rynkach finansowych, przy recesji w krajach Południa połączonej z nadmiernym zadłużeniem, byłoby niebezpieczne nie tylko dla Grecji, ale i dla całej Europy. Wciąż nie ma bowiem sensownego planu B, a EBC wyzwania może tym razem nie udźwignąć, panika bowiem byłaby inna – i prawdopodobnie większa niż po upadku Lehman Brothers. Dlatego politycy będą takiego czarnego scenariusza unikać jak ognia. No chyba że lina pęknie…


Czy Grecja wyjdzie ze strefy euro


Dziś już wszyscy mówią o wyjściu Grecji ze strefy euro. O ile jeszcze kilka tygodni temu był to temat tabu w EBC, o tyle teraz to już prawie wszyscy członkowie zarządu tej szacownej instytucji dali do zrozumienia, że taka możliwość istnieje. Nie dzieje się to oczywiście przypadkiem, ma to być swego rodzaju prysznic otrzeźwienia na greckich polityków, szczególnie dla lewicowej partii Syriza, która według najnowszych sondaży ma największe szanse na wygranie wyborów parlamentarnych. Przypomnę tylko, że wybory te mają być rozpisane na czerwiec, jeśli ostatecznie nie uda się powołać nowego rządu. Partia Syriza szła do wyborów pod hasłami wstrzymania programu oszczędnościowego i wprowadzenia moratorium na spłatę długów. Co najważniejsze jednak, lider Syrizy Alexis Tsipras nie chce wyjścia Grecji z obszaru wspólnej waluty. Większość Greków też nie.  Retoryka ze strony bogatych krajów członkowskich, a także instytucji unijnych, ma na celu uświadomienie Grekom (a w szczególności tamtejszym partiom politycznym), że wstrzymanie reform będzie się równać opuszczeniu przez Grecję wspólnej waluty.


A jak wiadomo nie jest to wcale takie proste. Przede wszystkim nie są tym zainteresowani sami Grecy, nawet najbardziej lewicowi i populistyczni. Proces ten nie może polegać na wypchnięciu kraju ze strefy euro, musi uwzględniać również wolę wychodzącego. Ciężko sobie wyobrazić, aby Grecy wystąpili z takim wnioskiem. Przypomnę tylko – na co wielokrotnie zwracałem uwagę – że konwersja euro na drahmę i jej głęboka dewaluacja spowoduje: ucieczkę wszelkich oszczędności zarówno prywatnych jak i korporacyjnych; proporcjonalny do skali dewaluacji wzrost wszelkich długów zewnętrznych, włącznie z zadłużeniem państwa; wzrost kosztów importu wszelkich dóbr i usług; zamrożenie na jakiś czas rynku finansowego; bankructwa przedsiębiorstw i dalszy (ale tym razem skokowy) wzrost bezrobocia; wstrzymanie wszelkich inwestycji. Kraj ten nadal musiałby być na kroplówce Unii Europejskiej, nikt bowiem nie będzie skłonny udzielić finansowania w okresie zawirowań dewaluacyjnych. A kroplówka oznacza ciągłe uzależnienie od bogatych krajów UE,  nie sądzę aby liderzy greckich partii opozycyjnych tej świadomości nie mieli.  W krótkim okresie celem takiej partii jak Syriza jest przejęcie władzy i jednocześnie maksymalne złagodzenie programu reform. Będą się przy tym powoływać na głos ludu, który reformy odrzuca. Ale po przejęciu władzy nie będą mieli wyjścia, będą musieli kontynuować w ten czy w inny sposób działania które były podejmowane przez dotychczasową koalicję. Być może tylko z inną retoryką.


To byłby scenariusz najbardziej prawdopodobny. Nie możne oczywiście wykluczyć wariantu bardziej skrajnego, w którym wszystkie te racjonalne argumenty nie trafiają do greckich przywódców i w wyniku serii nieporozumień, włącznie z trzaskaniem drzwiami jak miało to miejsce swego czasu w Argentynie, dochodzi do niekontrolowanego upuszczenia obszaru wspólnej waluty przez Grecję. Świat takiego scenariusza najbardziej się obawia, nie jest w stanie bowiem przewidzieć wszelkich konsekwencji związanych z taką serią wypadków. Duże znaczenie przywiązywane jest do tzw. zapory ogniowej, czyli funduszu stabilizacyjnego, który należałoby użyć w przypadku paniki i wstrzymania finansowania rynkowego dla krajów Południa. Ale przy dzisiejszej niepewności może się okazać, że panika dotrze już nie tylko do Hiszpanii, ale i Włoch a nie daj Boże i Francji. Żadna zapora ogniowa nie wystarczy aby zatrzymać taki pożar. I tu nie chodzi o Grecję, ale o to, że w każdym z tych krajów coś jest nie tak. W Hiszpanii wciąż niedokapitalizowany sektor bankowy, generujący coraz większe straty, we Włoszech coraz większe trudności z przeprowadzeniem odpowiedniego pakietu reform i recesja, we Francji większy deficyt niż planowano i niepewność na ile na poważnie należy traktować zapowiedzi zmiany kursu gospodarczego w kampanii wyborczej prezydenta elekta Francois Hollande. Wyjście Grecji ze strefy euro w czasach prosperity i spokoju na rynkach finansowych było nieporównywalnie łatwiejsze. Pamiętajmy jak zmiotło ekipę Busha ze sceny politycznej po panice i zapaści spowodowanej upadkiem Lehman Brothers.  I tak wcześniej czy później któryś z banków musiał upaść, jednak to się działo już po decyzji z 15 września było zupełnym zaskoczeniem dla decydentów.  Wszyscy teraz obawiają się tego samego. Dlatego wciąż uważam, że wariant opuszczenia obszaru wspólnej waluty przez kolebkę demokracji za mało prawdopodobny, ale oczywiście niewykluczony. W najbliższych tygodniach, dopóki nie wyjaśni się polityczna sytuacja w Grecji będziemy mieć do czynienia z wyjątkową nerwowością na rynku, w tym ze słabym i bardzo zmiennym złotym. 

Czas promować polskie firmy


Podczas wizyty premiera Chin w Polsce rozległy się głosy zachwytu jakie to świetlane czasy nas czekają w związku z perspektywą chińskich inwestycji. Niektórzy nawet oczekiwali, że Polska stanie się pomostem dla chińskich przedsiębiorstw zdobywających rynki Unii Europejskiej. W obu przypadkach należałoby zejść na ziemię. Co do idei pomostu, to w dobie globalizacji tworzenie jakichkolwiek pomostów nijak się nie ma do realiów dzisiejszego świata biznesu. Chińscy przedsiębiorcy nie potrzebują pomostów aby inwestować w krajach UE. Zapewne chcieliby wygrywać kontrakty publiczne, ale my mamy już złe doświadczenia, a co ważniejsze UE oczekuje od Chin wzajemności w dostępie do zamówień publicznych w Kraju Środka.  Najbardziej absurdalnym jest jednak zachwyt związany z deklaracją chińskich inwestycji w Polsce. Wciąż jak widać pokutuje w opinii publicznej przekonanie, że prawdziwy kapitał to musi być zagranicą, a na polski nie ma za bardzo co liczyć.  


Po ponad dwudziestu latach transformacji przeszedł czas aby na chłodno ocenić możliwości inwestycyjne w Polsce. Nie chodzi o to aby nie zachęcać inwestorów zagranicznych do inwestowania w naszym kraju, ale na pewno nie powinno się tego robić kosztem polskich przedsiębiorców. To nie jest tak, że dziś cały przyrost kapitału czy know-how pochodzi z zagranicy. Tak było na początku lat 90-ych, wiele się od tego czasu zmieniło. Wiele polskich firm prywatnych osiągnęło rozmiary średnich firm europejskich. Średnia polska firma jest nadpłynna, według danych NBP ponad 70 procent przedsiębiorstw deklaruje brak problemów z płynnością. Wyjątkiem jest budownictwo gdzie wskaźnik ten nieznacznie przekracza 55 %. Co więcej, największe polskie firmy deklarują brak jakichkolwiek problemów płynnościowych! Co ważne z kwartału na kwartał rośnie odsetek firm deklarujących rozpoczęcie nowych inwestycji, obecnie planuje to zrobić ponad 40 procent firm.


Nie jest też prawdziwe przekonanie o braku innowacyjności polskich przedsiębiorców. Wielu z nich tworzy innowacje, przy czym nie zawsze przecież muszą być to rozwiązania innowacyjne w najnowszej technice high tech. Są to zarówno rozwiązania produkcyjne, procesowe, jak i produktowe. Wiele z tych pomysłów nie jest jednak uznawana przez same te firmy za innowacje, część natomiast nie jest patentowana ze względu na koszty związane z procesem patentowym. Znane są też przypadki patentowania polskich wyrobów poza granicami naszego kraju ze względu na łatwiejsze procedury i lepszą znajomość tematu. Ten olbrzymi potencjał inwestycyjno innowacyjny nie znajduje zwykle uznania wśród polityków, gdyż jest rozproszony, często unika świata polityki, marząc raczej o tym aby politycy nie przeszkadzali. Część z tych firm w ciągu ostatnich dziesięciu lat rozpoczęła proces inwestycji poza granicami Polski. Najwyższy czas aby ich w tych działaniach wspierać.


Przez ostatnie 20 lat nie udało się też wypromować polskiej marki globalnej, a nawet marki o zasięgu europejskim. Wszelkie działania publiczne niewiele tu wskórają, nie oczekujmy też że robotę tą wykona jakaś firma państwowa. Tam raczej trudno o innowacje. Szanse na stworzenie polskiej marki dają właśnie firmy prywatne inwestujące globalnie. To wśród nich, w perspektywie najbliższej dekady, pojawią się marki globalne. Nie sposób dziś określić w jakim to będzie segmencie rynkowym.  Na razie wciąż jeszcze pokutuje na Zachodzie Europy, a szczególnie w Niemczech, przekonanie o słabej jakości polskich produktów. Dlatego też wiele dóbr produkowanych w Polsce na Zachodzie Europy sprzedawany jest po lokalnymi brendami. Ten etap też musimy przejść, jedynym sposobem aby tego skutecznie dokonać jest właśnie globalna ekspansja.


Z kolei w ekspansji na Wschód na razie stoimy na przegranej pozycji, brak jest wciąż odpowiednich porozumień wzajemnych, szczególnie między Polską a Rosją. Nie mamy też ubezpieczeń komercyjnych w prawdziwym stylu gdzie na zasadach czysto komercyjnych można by ubezpieczać poważniejsze polskie inwestycje na Wschodzie. Silniejsze od nas kraje UE znacznie skuteczniej od nas promują i chronią swoje inwestycje w krajach byłego ZSRR. Tu wciąż jest olbrzymie pole do popisu dla władz państwowych.


Dzisiaj państwo powinno wspierać polską przedsiębiorczość zagranicą, tak jak czynią to inne kraje. Potrzebna jest zmiana podejścia polskiej dyplomacji, aby częścią ich zadań był lobbing polskich firm, ale nie tylko państwowych, ale przede wszystkim prywatnych. Wymaga to zupełnie innego podejścia niż czysta dyplomacja, niezbędne jest też doświadczenie w prywatnym biznesie. I wyzwanie te dotyczą nie tylko w dyplomacji ale całej administracji państwowej. Zamiast zachwycać się chińskim inwestycjami w Polsce powinniśmy skupić się na tym aby wspierać polskie inwestycje w Chinach.